انواع ضايعات الكترونيكي در رايانه:
1. تجهيزات فناوري اطلاعات
2. تجهيزات سرگرم كننده
3. تجهيزات ارتباط از راه دور
4. وسايل سمعي و بصري مانند ديسك فشرده،
5. اواع مختلف پرينتر ها و تجهيزات آنها مانند كاتريج
6. مدارهاي الكترونيكي پرينتر ها
7. باتري ها

ضايعات الكترونيكي مشكلي بحراني است:
1. ضايعات الكترونيكي مخاطره انگيز است. ضايعات الكترونيكي شامل 1000 نوع ماده مختلف است كه خيلي از آن ها سمي است و ممكن است آلودگي هاي جديدي ايجاد كند.
2.مواد الكترونيكي به علت پيشرفت سريع در تكنولوژي كارايي مطلوب خود را از دست مي دهد و بيش از ساير مواد توليدي، ايجاد ضايعه مي كند.

- در آمريكا بيش از ساير كشورها از رايانه شخصي استفاده مي شود. بيش از 50% خانواده ها داراي رايانه شخصي هستند
- تا سال 2005 به ازاي وارد شدن هر رايانه جديدي به بازار، يك رايانه از رده خارج ميشود
- در آمريكا بيش از ساير كشورها از رايانه شخصي استفاده مي شود(50 درصد)
- تنها در كاليفرنيا بيش از 2 بيليون دلار خرج بازيافت اين مواد درعرض 5 سال آينده خواهد شد.
- در سال 1998 بيش از 20 ميليون رايانه در آمريكا از رده خارج شد كه معادلي 5 تا 7 ميليون تن وزن داشت و 3% تا 5% در سال به آن اضافه مي شود. در سال، 5% مواد جامد بازيافتي را تشكيل مي دهد[3].


ضايعات الكترونيكي در هند:
هند امروز حدود ۳۸/۱ ميليون رايانه خارج از رده دارد و توليدكنندگان آن سالانه ۱۰۵۰ تن زباله الكترونيكي به آن اضافه مي كنند. اين تعداد نسبت به ۲۰ ميليون رايانه خارج از رده آمريكا اندك است، اما يك «روند رو به رشد» را نشان مي دهد. اين مسأله با ورود زباله هاي الكترونيكي از سنگاپور و كره جنوبي پيچيده تر گرديده است. كارشناسان محيط زيست در هند هشدار داده اند كه حتي به كارگيري روش هاي اوليه و مقدماتي براي بازيافت ضايعات الكترونيكي براي سلامت انسان و محيط زيست بسيار خطرناك است و بنابراين بايد به صورت جدي از واردات زباله ها و پسماند رايانه ها به هند جلوگيري شود. قسمت هاي رايانه - شامل نمايشگر (مانيتور)، چاپگر، صفحه كليد، واحد مركزي پردازش و به حركت آورنده فلاپي - داراي فلزات قيمتي مانند طلا، نقره و پلاتين است. البته حاوي مواد خطرناك مانند سرب، كادميوم و جيوه نيز مي باشد و تجزيه و بازيافت اين مواد براي سلامتي انسان زيان آور است.


ضايعات الكترونيكي در ايران:
به گفته يكي از كارشناسان محيط زيست در سازمان محيط زيست ايران، هنوز هيچ برنامه اي در زمينه بازيافت مواد الكترونيكي بويژه مواد سمي موجود در اجزاء سخت افزار رايانه‌ها وجود ندارد. به گفته اين كارشناس اگر چه مواد سمي در رايانه‌ها وجود دارد ولي بازيافت آن ها به مراتب گران تر از دور انداختن آن هاست و در نتيجه هنوز پيش بيني هاي لازم در اين زمينه اتخاذ نشده است.


ضايعات الكترونيكي از كجا مي آيند؟
در امور كوچك و شخصي: امروزه به علت افزايش تكنولوژي، وجود نرم افزارهاي كاربردي جديد،... معمولا هر 18 ماه يكبار رايانه‌ها را ارتقاء داده و هر رايانه بيش از چهار لي پنج سال عمر مفيد ندارد. توسط مراكز بزرگتر: مثل شركت ميكروسافت كه داراي 50000 كارمند در سراسر جهان است و هر سه سال يكبار، رايانه جديد براي اعضا تهيه مي كند. چه بعضي از آنها بيش يك رايانه در اختيار دارند[4].

ضايعات الكترونيكي به كجا مي روند؟
1. در سال 1997 بيش از 3/2 ميليون ضايعات الكترونيكي در آمريكا سوزانده و يا در زمين دفن شدند. به نظر مي رسد كه بيشتر ضايعات الكترونيكي، خانگي يا مربوط به سازمانهاي كوچك است كه به جاي عمليات بازيافت، آن ها را مي سوزانند؛
2. بعضي از رايانه‌ها استفاده دوباره مي شوند. يعني وقتي كه استفاده كننده شخصي آن را از رده خارج مي كند، توسط افراد ديگر مورد استفاده قرار مي گيرد كه البته ميزان آن سه درصد است. اين ها به مدارس و يا شركت هايي كه سود چنداني ندارند فرستاده مي شوند. بعضي از مغازه ها آن را به قيمت كمتري مي خرند، تعمير مي كنند و دوباره براي سوده دهي به قيمت پايين مي فروشند؛
3. بازيافت هاي خانگي: بازيافت مواد خيلي بهتر از خاكستر كردن آن ها است. در سال 1998، 11% رايانه‌ها بازيافت مي شد و هر ساله 18% به آن اضافه مي شود و به نظر مي رسد كه 12.75 ميليون رايانه (شامل مانيتور و صفحه كليد) در سال 2002 بازيافت شود. معمولا براي بازيافت هر قطعه از رايانه 10 تا 30$ خرج مي شود، چه بعضي از قطعات رايانه بسيار ارزانتر از بازيافت آن است و طبيعتا افراد ميلي براي بازيافت آن پيدا نمي كنند؛
4. زندان ها: در بعضي از زندان هاي آمريكا حدود 50000 نفر مشغول به بازيافت ضايعات الكترونيكي هستند و 350 شغل جديد در زندان ها پديد آمده است. البته مطابق با استاندارد [5]OSHA اين كار درست نيست چرا كه سلامت زندانيان را به مخاطره مي اندازد[6].

خطرات موجود در ضايعات الكترونيكي:
با وجود اينكه ضايعات الكترونيكي حاوي موادي سمي هستند، افراد كمي با اين موضوع آشنا هستند؛ موادي مانند: سرب و كادميويم كه در ساخت صفحه مدارات، اكسيد سرب و كادميوم در monitor cathode ray tubes)CRTs)، جيوه در صفحات مانيتور هاي صفحه تخت ، كادميوم در باتري هاي رايانه ، پلاستيك هاي كه در كيس هاي رايانه استفاده مي شود، كابل هاي معمولي و كابل هاي حاوي پلي وينيل كلورايد كه در هنگام سوختن (جهت آزاد سازي مس از درون سيم ها) اكسيدهاي سمي آزاد مي سازند.
به علت وجود اين گونه خطرات، بازيافت مواد الكترونيكي علاوه‌بر پيگردهاي قانوني، داراي مشكلات محيط زيستي خواهد بود. به همين علت با سوزاندن و يا دفن كردن ضايعات رايانه‌اي مشكلات اساسي از طريق ايجاد آلودگي هاي محيط زيستي به وجود خواهد آمد. دفن ضايعات باعث مي شود مواد سمي به درون آب هاي جاري و زيرزميني آزاد شوند؛ همچنين سوزاندن اين مواد باعث ورود مواد سمي و اكسيدها به درون هوا مي شود. به همين علت بازيافت رايانه ها خطرات جدي از جنبه هاي محيط زيستي و شغلي، در برخواهند داشت. به خصوص زماني كه صنعت بازيافت به علت سود دهي كم آن، مقررات مرتبط با مسائل ايمني كاركنان را رعايت نمي كنند.

سازمان حفاظت محيط زيست آمريكا(US Environmental Protection Agency ( در زمينه بازيافت ضايعات الكترونيكي در آمريكا فعاليت هاي زيادي را انجام داده و نقش مهمي را در اين زمينه ايفا كرده است.
بين سالهاي 1997تا 2004 بيشتر از 315 ميليون رايانه در آمريكا غير قابل استفاده شده اند كه حدود :

2/1 بيليون آن از سرب
2 ميليون پوند آن از كاديوم
400000پوند آن از جيوه و
4 بيليون پوند آن از پلاستيك است.



فهرست اجزاء الكترونيكي سمي در رايانه
• تخته مدار رايانه كه داراي فلزات سنگين مثل سرب و كاديوم است
• باطريهاي رايانه كه داري كاديوم است
• لامپ پرتو كاتودي به همراه اكسيد سرب و باريوم
• كابل هاي مسي با پوشش «پي.وي.سي.» و قطعات پلاستيكي رايانه كه در زمان سوخته شدن براي بازيافت فلزات ارزشمند دي اكسيد هاي بسيار سمي را از خود آزاد مي كنند
اخيرا تحقيقاتي در آمريكا صورت گرفته كه نشان داده كه تا سال 2004 بيشتر از 315 ميليون رايانه غيرقابل استفاده خواهند شد.
تا سال 1997 متوسط استفاده مفيد از يك رايانه 4 الي 6 سال بود و اين تا سال 2005 به 2 سال كاهش پيدا مي كند[7].

صادرات- بهترين راه فرار:
يكي از علت هاي اساسي كه ايالات متحده آمريكا با مسائل مرتبط با ضايعات الكترونيكي مواجه نمي شود، راه فراري است كه آنها و برخي ديگر از كشور ها از آن استفاده مي كنند: صدور ضايعات به كشورهاي در حال توسعه آسيايي. بيشترين ضايعات الكترونيكي توسط كشورهاي توسعه يافته در جهان توليد مي شود . صدور ضايعات به كشورهاي توسعه نيافته به طور تاريخي بهترين راه فرار كشورهاي صنعتي از مشكلات مرتبط با آن بوده است. در اواخر دهه 80 و اوايل دهه 90 عموم مردم در اكثر كشورها تظاهراتي را بر عليه اين مسئله بر پا كردند تا بدين ترتيب قوانين بين المللي همانند Basel Convention تصويب شدند.
ولي در حال حاضر مشكل جديد تري در خصوص تجارت با ضايعات تحت عنوان بازيافت به وجود آمده است. زيرا در حال حاضر مواد الكترونيكي جهت انجام بازيافت به كشورهاي آسيايي فرستاده مي شوند. به همين علت در سال 1994 Basel Convention منع صدور هر نوع از ضايعات خطرناك را از كشورهاي غني به كشورهاي در حال توسعه تحت هر عنواني- مانند بازيافت- ممنوع ساخته است.

بازيابان در قالب تاجران ضايعه:
مصرف كنندگان ممكن است تعجب كنند وقتي دريابند اكثر شركت هايي كه خود را تحت عنوان «بازيابان رايانه و ضايعات الكترونيكي» مي نامند بيشتر به تجارت ضايعات مي پردازند تا به كار حقيقي بازيابي ضايعات الكترونيكي! آنان اين كار را به طور مستقيم و يا غير مستقيم انجام مي دهند[8].
چگونه ضايعات الكترونيكي را كاهش دهيم؟


برخي از راه حل ها :
1. ممنوع اعلام كردن صادرات ضايعات الكترونيكي: همانند آن چه در كشورهاي عضو اتحاديه اروپايي اجرا مي شود، ايالات متحده آمريكا نيز بايد صادرات ضايعات الكترونيكي را كه حاوي مواد مضر هستند ممنوع اعلام كند.
2. خارج كردن سموم: جلوگيري از آلودگي تنها به معناي بازيافت ضايعات نمي باشد، بلكه بايد از ابتدا موادي توليد شوند كه حاوي مقداري كم از ضايعه باشند و در آنها از مواد خطرناك استفاده نشده باشد.
3. تمرين احتياط- جلوگيري از ورود مواد سمي: يعني حتي اگر احتمال آن مي رود كه استفاده از ماده اي باعث ايجاد خطر شود، جداًَ از استفاده از آن جلوگيري شود.
4. مسئوليت پذير كردن توليد كننده:در اين مرحله توليد كننده بايد مسووليت هزينه هاي آنچه توليد كرده است را بر عهده گيرد. به اين ترتيب آنان مجبور خواهند بود موادي كه داراي خطر كمتري هستندتوليد كنند.
5. مجبور كردن توليد كنندگان به پس گرفتن مواد : به اين ترتيب آنان مجبور هستند موادي را كه توليد كرده اند در پايان عمر مفيدشان پس بگيرند.
6. طراحي به نحوي كه قابليت استفاده طولاني مدت، ارتقا، و بازسازي و استفاده مجدد داشته باشند: از آنجاييكه سود بيشتري را توليد كنندگان از طريق توليد منابع جديد و مجبور كردن مشتريان به خريد آنان بدست مي آورند به اين ترتيب از توليد ضايعات جلوگيري خواهد شد.
7. طراحي براي بازيافت: هنگامي كه وسيله اي توليد شد بايد اطمينان حاصل شود كه در هنگام بازيافت دوباره آنان مواد خام اوليه موادمضري را ايجاد نكنند[9].
‌- تجربه اي از كشور سوييس در اين زمينه:
در اواسط سال 1998 بود كه در سوئيس براي آشغالهاي الكترونيكي اقداماتي شروع شد.
در سوئيس دو سازمان S.EN.S (مؤسسه سوئيسي بازيافت زباله ها) و SWICO (انجمن صنايع فناوري ارتباطات و اطلاعات سوئيس) نقش مهمي را در اين زمينه ايفا مي كنند . آنها جوازهايي براي متخصصين بازيافت زباله ها صادر مي كنند و با بازرسي هاي منظم، ماشين آلات را كنترل مي كنند. تا اواخر سال 2001 چهار جواز توسط SWICO و ده جواز توسطS.EN.S به متخصصين بازيافت زباله ها واگذار شد و هشت جواز توسط هر دو سازمان به متخصصين بازيافت پرداخت شد. اين دو انجمن 427 شعبه در سراسر سوئيس دارند[10]

پيشنهادات:
آنچه بيش از پيش نياز است:
1. ايجاد دفاتر و اتحاديه هايي محلي که به امر رسيدگي به بازيافت ضايعات الکترونيکي بپردازند. اين دفاتر مي توانند به شناسايي محلهايي که نياز به اين ضايعات دارند بپردازند. برای مثال در ايالات متحده شاهدتعداد زياد اين گونه از دفاتر هستيم مانند: Neveda Division of Environmet Protection و ياSilicon Valley Toxics Coalition.
2. برنامه ريزی برای بازيافت مواد مي توانند از وظايف نمايندگان و شرکت هاي توليد کننده باشد ( مانند آنچه شرکت [11]IBM و يا [12]Dell انجام داده اند). در حال جاضر شاهد آن هستيم که سيستم عامل لينوکس به نحوی برنامه ريزی شده است که بتواند به عنوان ابزاري برای حمايت از محيط زيست استفاده شود. زيرا اين سيستم نيازی به سخت افزارهای پيچيده ای ندارد و مي توان به وسيله آن استفاده بهينه تری از کامپيوترهای قديمي کرد[13].
3. استفاده مجدد و اهدا مواد الكترونيكي به مراكزي كه به آنها نياز دارند
4. بازيابي مواد الكترونيكي.
5. خريد وسايلي كه ضرري براي محيط زيست ندارند و داراي علامت هاي مخصوص نشان دهنده اين مطلب باشند[14]
6. آنچه برای کشورهای درحال توسعه مهم می باشد، تدوين قوانيني در ارتباط با بازيافت مواد الکترونيکي است. قوانيني که توسط آژانس حمايت از محيط زيست در آمريکا تدوين شده اند مي تواند الگويي مناسب در اين امر باشد


منبع:ايران داک