روزنامه تهران امروز

 محمد صابري

بازیافت زباله و استفاده از آن در فرآیند تولید، یکی از مهم‌ترین موضوعاتی است که باکارایی مدیریت شهری بخصوص در بعد اقتصادی و زیست محیطی گره خورده است. تخصیص بهینه منابع و استفاده موثر و کارآمد از امکانات و ظرفیت‌های موجود شهری، بدون داشتن نگرشی مشخص و سیستمی به بازیافت و مدیریت ضایعات جامد امکان پذیر نیست؛ به همین دلیل است كه بازیافت زباله به شدت مورد توجه شهرهای جهان قرار گرفته و  به عنوان یکی از شاخص‌های مهم توسعه شهری مطرح می باشد.

 مطرح شدن زباله و دفع آن از محیط های شهری به عنوان معضل شهری، اغلب ناشی از نوع نگاهی بوده است که مدیریت شهری به زباله داشته است. به این صورت که زباله‌ها را بی‌مصرف و زاید می‌دانستند و فكر مي‌كردند که وجودشان باعث مشکلات عدیده شهری و زیست‌محیطی می‌شود اما این نگاه با فرآیند توسعه هرچه بیشتر زندگی شهری و صنعتی تعدیل و اصلاح شده یا حتی شاید اصلاح این دیدگاه نسبت به زباله خود یکی از عوامل توسعه هرچه بیشتر زندگی شهری بوده است.

با گذشت زمان آشکار شد که امکان استفاده از بخش‌هایی از این زباله‌ها وجود داردکه این امر  در  صرفه جویی مواد خام نقش قابل ملاحظه‌ای را ایفا كرده است. کاهش مصرف مواد اولیه موجبات افزایش تولید یا به اصطلاح ادبیات اقتصادی دستیابی به مرزهای بالاتر امکانات تولیدی  را‌‌ فراهم می‌کند که این امر افزایش تولید ناخالص داخلی کشور را به همراه دارد. توضیح اینکه استفاده مجدد از زباله‌ها در تولید محصولات به عنوان یک پتانسیل محسوب می‌شود و بستر مناسبي را برای تولید بیشتر کالاها مهیا می‌کند. موضوع فوق  فقط به آثار اقتصادی بازیافت زباله آن هم در مقیاس ملی اشاره دارد.  ضمن اینکه با گسترش هرچه بیشتر این دید و عملی کردن آن در سطح شهرها، زباله از یک تهدید جدی که در حال حاضر برای شهرنشینان وجود دارد به یک فرصت بالقوه تبدیل می‌شود.

بازیافت از نظر هزینه- فایده ، مزیت‌های متعددی را در پی دارد  و نسبت به دفن یا سوزاندن زباله هزینه‌های کمتری را به شهرها تحمیل می‌كند. علاوه بر این صرفه جویی در استفاده از مواد خام جدید در تولید محصولات از مهم‌ترین مزایای بازیافت است که در محاسبات اقتصادی موثر خواهد بود. به عنوان مثال  در مورد بازیافت مواد فلزی، ساختن یک قوطی کنسرو از آلومینیوم بازیافت شده، فقط یک سوم انرژی ساخت اولیه آلومینیوم را نیاز دارد.‌در مورد سایر فلزات و نیز کاغذ نیز، این نسبت با تفاوت‌هایی مشاهده می‌شود.

  در واقع بازیافت علاوه بر اینکه استفاده از منابع اولیه تولید مانند درخت برای کاغذ یا سنگ آهن برای فولاد را کاهش می‌دهد ، با هزینه کمتری نیز مواد مصرفی بازیافتی را وارد چرخه اقتصادی می‌کند. همچنین بازیافت می‌تواند سبب کاهش استفاده از انواع انرژی با آلایندگی‌های بالاتر از جمله سوخت های فسیلی شود که از اين‌طریق محیط زیست پاک‌تری را به ارمغان آورد. کاهش آلودگی، کاهش مصرف انرژی و افزایش سودآوری صنایع به واسطه استفاده از مواد قابل بازیافت، نشانه‌اي از اقتصادی بودن سرمایه‌گذاری در بازیافت مواد مختلف است. در واقع بازيافت این امکان را فراهم می‌کند که بدون فشار آوردن به منابع اولیه و محیط زیست، سطح مصرف ثابت بماند و حتی افزایش یابد و این یکی از نمودهای اصلی توسعه پایدار است.

به موارد فوق می‌توان ارتقای شاخص‌های مختلف بهداشت محیط شهری و  ایجاد اشتغال  متنوع از لحاظ ترکیب نیروی کار و گسترده از لحاظ تعداد  افراد شاغل را اضافه کرد.

آنچه گفته شد بیانگر ویژگی خاص بازیافت در قیاس با سایر وظایف مدیریت شهری است و آن اینکه بازیافت یکی از معدود وظایف شهرداری به عنوان نهاد عمومی است که  امکان واگذاری آن به بخش خصوصی به دلیل سود آوری آن را دارد. مزیت بخش خصوصی  و ورود فعالان اقتصادی در این حوزه، علاوه بر جنبه‌هایی که از لحاظ هزینه – فایده سرمایه گذاری به آنها اشاره شد، از جهت هزینه تبلیغات و بازاریابی نیز قابل بررسی است. به دلیل مشابهت محصولات بازیافتی با محصولات تولید شده از منابع اولیه،  این محصولات در سبد مصرفی خانوارها قرار دارند که  این موضوع نیز کاهش ریسک تجارت محصولات تولیدی را به دنبال خواهد داشت. به بیانی دیگر یکی از مهم‌ترین مواردی که همواره در شروع فعالیت‌های اقتصادی و برای سرمایه‌گذاران مطرح است در این حوزه به حداقل ممکن کاهش می‌یابد.  علاوه بر آن به دلیل علاقه اغلب شهروندان به استفاده از محصولات بازیافتی به دلیل علاقه فطری انسانها به حفظ محیط زیست، می توان انتظار داشت که محصولات بازیافتی در رقابت با محصولات مشابه شانس بیشتری داشته باشند ضمن اینکه ممکن است در مواردی با قیمت پایین‌تر نیز عرضه شوند. بنابراین هزینه های تولید به شدت کاهش  يافته‌و بنگاه‌ها و موسسات فعال در این زمینه به سود مورد انتظار خود دست خواهند یافت.

 نگرش به بازیافت به عنوان یک فرآیند، سرمایه گذاران در این حوزه را به سمت اقتصادی شدن کل فرآیند بازیافت سوق خواهد داد. هرچه  تفکیک زایدات به عنوان یکی از ارکان اصلی بازیافت،  به مکان و زمان تولید زباله نزدیک‌تر باشد، علاوه بر کاهش مخاطرات زیست محیطی، سود اقتصادی بیشتری خواهد داشت.

 به نظر می‌آید برنامه اصولی بازیافت، آشتی دهنده و همسوکننده فعالیت‌های اقتصادی با برنامه‌های حفاظت از محیط زیست باشد. این برنامه، باید با حمایت مدیریت شهری و با ورود بخش خصوصی به سرمایه‌گذاری در این حوزه و استفاده از روش‌های فنی بازیافت و بهره‌گیری از ابزارهای مالی نوین صورت گیرد .