اعظم سادات دلبری[1]  امیر حسین نافذ[2]

 مقدمه :

بسیاری از مواد در طبیعت تجزیه می شوند و به خودی خود بازیافت می شوند این موارد در مورد موجودات زنده ای که می میرند و یا مواد فاسد شدنی پیش می آید. این مواد را مواد زیست فروپاش می گویند. برای مثال کود هایی که در باغات ریخته می شوند و نتیجه کپه کردن موادی مانند غذاهای فاسد شده، آشغال میوه ها، پوست تخم مرغ و دیگر زباله های تجزیه پذیر است که بطور طبیعی توسط حشرات و دیگر جانوران موذی خورده می شوند.

متاسفانه مقادیر بالایی از زباله ها مانند: فلزات، کائوچو و پلاستیک نمی توانند خورده و تجزیه شوند و برای صدها سال تجزیه نشده در طبیعت باقی می مانند. حتی اگر این مواد قطعه قطعه و خورد هم شوند باز هم نمی توانند تجزیه شوند و به مرور جو اتمسفر، زمین و آب را آلوده می کنند.

بعضی از این مواد می توانند بازیافت شوند. زباله هایی که قابل بازیافت نیستند در گودالهایی به نام محل دفن زباله مدفون می شوند. این زباله ها ابتدا تکه تکه و سپس له و خمیر مانند می شوند بنابراین با این کار زباله ها فضای کمتری را اشغال می کنند. اگر نتوانیم به روند بازیافت ادامه دهیم باید روز به روز بر تعداد این گودالها بیافزاییم.

با توجه به مسائل فوق ترغیب و تشویق مردم در امر بازیافت بسیار مهم و اساسی است.یکی از مواد قابل بازیافت منسوجات می باشد .

از صدها سال پیش بازیافت منسوجات انجام می شده است در مصر باستان هنگام احداث بنا های تاریخی بزرگ از پارچه های کتانی جهت تمیز کردن لبه ها و کناره های کتیبه های رنگ شده¸نقاشیهای روی دیوار و تاج ستونها استفاده می شد.

این پارچه های کتانی از گیاهی به نام flax  ساخته می شد که بعنوان نخستین ماده براق کننده نیز ثبت شده است .این پارچه های دست بافت¸ خیلی محکم و بادوام بودند .بعدها توتانخامون و رامس و افراد دیگر از بازیافت کتان سود زیادی بردند .و به دلیل این سودمندی بازیافت منسوجات شکل گرفت. امروزه، ژاپن به عنوان یکی از ثروتمندترین کشورهای جهان بخش قابل توجهی از دور ریزها را به طور جدی و با همکاری باورنکردنی مردم این کشور بازیافت می کند.

برخلاف اجناس بازیافتی ¸منسوجات بازیافت شده بطور مستقیم در بازارعرضه می شود.به همین دلیل درسالهای اخیردربرنامه دولتهاوجوامع¸علاوه برجمع آوری کاغذ¸پلاستیک وشیشه منسوجات هم بدلیل ارزشی که دارند جدا سازی می کنند .

طبق گزارش EPA حدود 6-4 درصد از زباله های شهری را منسوجات مصرف شده شکیل می دهد.

این منسوجات متشکل از پارچه هاولباسهای بافتنی می باشند که اجزای تشکیل دهنده آنهاپشم٫الیاف کتان٫ وینیل و سایر الیاف مصنوعی و پوست حیوانات می باشد .

صنعت بازیافت منسوجات به دو دسته تقسیم می شود :

1.         شرکتهایی که از مواد زائد پیش مصرفی استفاده می کنند (مانند خرده پارچه ها )

2.         شرکتهایی که که منسوجات دست دوم را معامله می کنند .

گرچه این دو شرکت دقیقاً مثل یکدیگر کار نمی کنند ولی وجوه مشترک زیادی با یکدیگر دارند .

منسوجات پیش مصرفی : موادی هستند که از ضایعات تولید کنندگان لباس صنایع پارچه بافی و عملیات بافندگی به وجود می آیند ٫بعنوان مثال ضایعات ناشی از برش پارچه ٫ تکه های پارچه و ته توپ پارچه جزو اینگونه مواد می باشند .

این مواد توسط صاحبان صنایع جمع آوری شده و به کارخانجات بازیافت منسوجات ارسال  می شود .

یکی از جدیدترین محصولاتی که در فرایند بازیافت این مواد به دست می آید پارچه های پاک کننده صنعتی هستند .از پارچه های برای تمیز کردن روغن نشت شده در ماشینهائی مثل لوکوموتیوها ٫ ماشینهای تراشکاری ٫ دستگاه پرس و... استفاده می شود .

در سال 1919 از تکه پارچه های رنگی و پارچه های و پارچه های ضایعاتی جهت ساخت  پاک کننده های صنعتی استفاده شد .

پس از جنگ جهانی اول تا بحال برای تولید پارچه های پاک کننده از آفتابگیرهای قدیمی و فرسوده و کیسه های آرد و شکر که بیشتر از جنس کتان هستند استفاده می شود .

طبقه بندیهایی که برای منسوجات منسوجات استفاده می شود ٫نا محدود می باشد و عامل تعین کننده برای طبقه بندی منسوجات ٫هم به مناطق فروش و بازار وهم به احتیاجات مصرف کننده بستگی دارد.

 پس از جدا سازی و در جه بندی منسوجات ٫آنها را تکه تکه می کنند .برای برش پارچه هامی توان از دست یا چاقوی مخصوص پارچه که دارای تیغ دوّاراست استفاده نمود.

در این مرحله آستین لباس بصورت باز بریده می شود و دکمه ها و جیبهای لباس هم برداشته می شود.از این منسوجات می توان برای تمیزکردن سطوح در کارخانه ها (مثل صنعت خودرو سازی) و هم در صنایع غذایی و هم برای تمیز کردن رستورانها استفاده کرد.

نوع پارچه های پاک کننده مورد استفاده (از نظر اندازه ،رنگ،و نوع الیاف) بستگی به صنعت مورد نظر دارد .مثلاً از پارچه های پاک کننده سفید و روشن در صنایعی که امکان نشت مواد شیمیائی وجود دارد استفاده می شود و از پارچه های رنگی و تیره در صنایعی که امکان نشت مواد رنگی و جود دارد استفاده می شود و یا از منسوجات کتانی دست دوم برای براق کردن و جلا دادن استفاده می شود .

سازندگان مبل و اثاثیه منزل،نقاشان اتومبیل و کارگاههای صافکاری اغلب به منسوجات وپارچه هایی نیاز دارند که دارای جنسی سست و نرم و کرک مانند با شند .

ضایعات و تکه های لباسها،پارچه هائی هستند که در صنایع تولید پوشاک به وجود می آید .این مواد پس از دسته بندی در کیسه های مختلف توسط کامییون یا وانت به ساختمان بازیافت منسوجات منتقل می شوند .

سپس این موادبررسی می شوند و به وسیله دست طبقه بندی شده و از نظر نوع الیافت تست می شوند. الیافی که ترکیب یکسانی داشته باشند ، از نظر بازیافت بهترند و قیمت بالاتری خواهند داشت .

روشهای مختلفی برای جداسازی و دسته بندی ضایعات پارچه از نظر رنگ و نوع الیاف انجام می شود. اولین مرحله جدا سازی بر اساس رنگ است . در این روش پارچه های سفید بیشترین ارزش و قیمت را دارند .سپس پارچه های رنگی و پارچه های  سفید را بر اساس نوع الیاف پارچه ها   تقسیم بندی می کنند. برخی از انواع منسوجات عبارتند از :

     کتان ،پلی استر،نایلون،آکریلیک و پلی پروپیلن.

در مرحله آخر تکه پارچه ها ولباسها در اندازه های 1000 پوندی طبقه بندی می شوند.

نخستین استفاده کنندگان این پارچه ها کسانی هستند که از این منسوجات برای پر کردن بالشها،بالشتکها،درست کردن لائی زیر فرش و در صنعت خودرو استفاده می کنند.

همچنین این پارچه هارامیتوان درتهیه صندوقهاوجعبه جواهرات استفاده نمود.یکی ازکاربردههای جدید این پارچه ها تبدیل آنها به نخ برای تولید جوراب،کفش،بلوز ودستکش است .

الیاف بدست آمده از منسوجات با زیافتی در ایتالیا وآسیای جنوبی مصرف زیادی دارند .در ژاپن از پارچه ها کتانی بازیافتی در تولید چتر استفاده می شود .

منسوجات پس مصرفی :نمونه ای از این منسوجان عبارتند از حوله ها، پارچه ها،پتوها، پارچه های گلدوزی،کفشها،جورابها،کیف دستی،محلفه ها،کمربندهاو پارچه های تمیز.

امروزه در امریکا بیشتر شهرداریهابرای تحقق اهداف خود تصمیم داند که بازیافت منسوجات را در برنامه های خود اضافه کنند.

در برنامه جمع آوری منسوجات از کنار خیابانها ،منسوجات یا بطور مجزا در قسمتی از کامیون    بازیافت کننده قرار  می گیرد و یا همراه با کاغذ جمع آوری می شود .

راهنمائیهایی برای برای شروع برنامه جمع آوری منسوجات :

1.     سازمانهایی بازیافت محلی را از نظراهمییت منسوجات در برنامه های جمع آوری آموزش دهید.

2.     در صورت وجود برنامه خیریه با آنها همکاری کنید (برای جمع آوری لباسهای اضافی که قابل استفاده نیستند ) .

3.     آموزش به ماموران بازیافت منسوجات .

4.     ساکنین را در مورد نحوه جداسازی منسوجات آموزش دهید .

بر خلاف سایر مواد بازیافتی که از کنار خیابان ها و جوی ها جمع آوری می شوند (مانند بطریها،شیشه،پلاستیک،روزنامه و...)،منسوجات بازیافتی حتماًباید خشک باشند زیرا در صورت وجود رطوبت در منسوجات ،الیاف آنها کپک زدگی پیدا و یا تجزیه می شود .همچنین تجزیه الیافت طبیعی باعث تولید گرما شده که می تواند منجر به اشتعال خود به خود وآتش سوزی شود.

نرخ خرید و فروش لباسهای مستعمل در بازار متغیر است و تخمین قیمت آنها نیز مشکل  می باشد .طبق گفته اداره بازرگانی ایلات متحده لباسهای مستعمل در این کشور بعد از گندم و قطعات خودرو بیشترین اقلام صادراتی را تشکیل     می دهد .

یکی از صنایعی که از پارچه های ضایعاتی بیشترین استفاده را می کند،صنعت خودروسازی است.

در هر اتومبیل حدود 80 پوند از این پارچه ها  مصرف می شود که در سقف و روکش دربها ،زیر کاپوت و در بدنه اتومبیل بکار می رود.

امروزه بازیافت منسوجات به عنوان روشی برای کاهش مقدار مواد زائد در محلهای دفن زباله استفاده می شود و تخمین زده می شود که فقط 15 در صد از منسوجات جهت اهداف بازیافتی جدامی شوند.

درحالی که بیش از 90درصدمنسوجات مستعمل قابل بازیافت هستند .کلید اصلی در موفقییت بازیافت منسوجات آموزش شهروندان درباره اهمییت بازیافت منسوجات و خریدن محصولات بازیافتی می باشد .

1-  دانشجوی کارشناسی ارشد  مهندسی محیط زیست

2-  دانشجوی کارشناسی ارشد مهندسی بهداشت محیط بهار 1385